Τις τελευταίες ημέρες έχει αναδειχθεί ένα ερώτημα σχετικά με το αν θα πρέπει ο πολιτικός να διαθέτει πτυχία, βεβαιώσεις σπουδών, ή όχι, ή τέλος πάντων αν χρειάζεται γενική, ή ειδική γνώση. Ίσως πάλι το ερώτημα αυτό να μεταφέρεται το εάν μπορεί να διαχειριστεί ο οποιοσδήποτε τα πολιτικά πράγματα και μάλιστα από την θέση του υπουργού. Πιθανά οι περισσότεροι κλίνουν στο να απαντήσουν ότι δεν χρειάζεται, χωρίς πολλή σκέψη. Είναι όμως έτσι τα πράγματα; Μπορεί ο οποιοσδήποτε να διαχειριστεί τις πολιτικές υποθέσεις, χωρίς γενική και ειδική γνώση και εμπειρία; Και ποιες γνώσεις χρειάζεται να έχει ο πολιτικός; Το θέμα είναι αρκετά πολύπλοκο και οι απόψεις πιθανά πολλές. Επιπλέον, πιθανά η ανάλυσή του να απαιτεί ενδελεχή μελέτη και ίσως μακροσκελή κείμενα. Εδώ θα προσπαθήσουμε να θέσουμε μερικά κύρια σημεία.
Κατ’ αρχάς, το ερώτημα θα μπορούσε να θεωρηθεί και ως ψευδο-ερώτημα αναλογιζόμενοι το πόσα τμήματα Πολιτικών Επιστημών υπάρχουν στα ελληνικά και ξένα πανεπιστήμια, τα οποία χορηγούν πτυχίο. Στα ελληνικά πανεπιστήμια υπάρχουν τουλάχιστον έξη τμήματα Πολιτικών Επιστημών. Γιατί χρειάζονται αυτά; Ποια είναι η αποστολή τους; Ποιο είναι το γνωστικό τους αντικείμενο;
Θα αρχίσω την ανάλυση με τις απόψεις των δύο μεγαλύτερων φιλοσόφων της ανθρωπότητας, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, εν συντομία. Γενικά, η έννοια του πολιτικού στην αρχαία ελληνική σκέψη δεν αφορούσε απλώς την διαχείριση της εξουσίας, αλλά την διαμόρφωση της ανθρώπινης ψυχής και την επίτευξη της «ευδαιμονίας». Παρά τις κοινές τους ρίζες (ασφαλώς στηρίχθηκαν στους προσωκρατικούς και τον Σωκράτη και επιπλέον «συνταξίδεψαν» είκοσι χρόνια στην Ακαδημία του Πλάτωνα), ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης προσέγγισαν τον ρόλο του πολιτικού από διαφορετικές αφετηρίες.
Ο Πλάτων θεωρούσε τον πολιτικό ως «Επιστήμονα» και «Υφαντή». Για τον Πλάτωνα, η πολιτική δεν είναι τέχνη της πειθούς, αλλά «υψηλή επιστήμη». Ο ιδανικός πολιτικός είναι ο «φιλόσοφος-βασιλέας». Γιατί όμως; Διότι, ο πολιτικός πρέπει να κατέχει την «επιστήμη των επιστημών», δηλαδή την πολιτική. Πρέπει να έχει αντικρίσει την Ιδέα του Αγαθού, ώστε να μπορεί να την αποτυπώσει στους νόμους και την δομή της πόλης. Στον διάλογο «Πολιτικός», ο Πλάτων παρομοιάζει τον κυβερνήτη με υφαντή. Ο ρόλος του είναι να πλέκει τις αντίθετες φύσεις των ανθρώπων (τους ορμητικούς και τους συνετούς) σε ένα ενιαίο και αρμονικό κοινωνικό ύφασμα. Επιπροσθέτως, ο σκοπός του πολιτικού είναι να κάνει τους πολίτες «καλύτερους» (διάλογος «Γοργίας»). Αν ένας ηγέτης δεν βελτιώνει το ήθος των πολιτών, θεωρείται αποτυχημένος (ο Σωκράτης άσκησε κριτική ακόμα και στον Περικλή).
Από την πλευρά του, ο Αριστοτέλης θεωρεί τον πολιτικό ως «Φρόνιμο» νομοθέτη. Ο Αριστοτέλης «γειώνει» την πολιτική στην πραγματικότητα. Για αυτόν, ο πολιτικός είναι ο άνθρωπος που διαθέτει την αρετή της «φρονήσεως». Σε αντίθεση με τον Πλάτωνα, ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι η πολιτική δεν βασίζεται σε αφηρημένες ιδέες, αλλά στην εμπειρία και την ανάλυση των υπαρχόντων πολιτευμάτων. Είναι ο «Ζωγράφος» του πολιτεύματος. Ο πολιτικός (ή νομοθέτης) είναι εκείνος που σχεδιάζει το πλαίσιο μέσα στο οποίο οι άνθρωποι μπορούν να ζήσουν «κατά αρετήν». Σκοπός του είναι το «κοινό συμφέρον» και όχι το προσωπικό όφελος. Ο πολιτικός πρέπει να γνωρίζει πώς να εξισορροπεί τις κοινωνικές τάξεις (πλούσιους και φτωχούς), στοχεύοντας στην «μέση οδό» που εξασφαλίζει την σταθερότητα και την αποφυγή των επαναστάσεων.
Ως συμπέρασμα μπορούμε να πούμε, ότι ενώ για τον Πλάτωνα ο πολιτικός είναι ένας «φωτισμένος οδηγός» που επιβάλλει την αλήθεια από ψηλά, για τον Αριστοτέλη είναι ένας έμπειρος διαχειριστής που οργανώνει την κοινότητα, έτσι ώστε η αρετή να γίνει πράξη στην καθημερινή ζωή.
Είναι δύσκολο να αποφανθούμε ποια από τις δύο προσεγγίσεις ανταποκρίνεται περισσότερο στις ανάγκες της σύγχρονης δημοκρατίας. Για να το κάνουμε αυτό, είναι απαραίτητο να ανατρέξουμε στα κείμενα, όπου οι δύο φιλόσοφοι θεμελιώνουν τις θεωρίες τους. Ακολουθούν μερικές χαρακτηριστικές αναφορές:
Ο Πλάτων στην «Πολιτεία» αναφέρεται στον «Φιλόσοφο-Βασιλέα», γράφοντας ότι: «Εάν οι φιλόσοφοι δεν βασιλέψουν στις πόλεις, ή αν αυτοί που τώρα λέγονται βασιλείς δεν φιλοσοφήσουν γνήσια και ικανοποιητικά…, δεν θα υπάρξει παύση των δεινών για τις πόλεις, ούτε, νομίζω, για το ανθρώπινο γένος». Γιατί πίστευε κάτι τέτοιο ο Πλάτων; Για να αποφανθούμε, πρέπει να γνωρίζουμε τα στάδια της εκπαίδευσης των «Φιλοσόφων-Βασιλέων». Η εκπαίδευσή τους αποτελεί μία μακρόχρονη, αυστηρή και δομημένη διαδικασία, η οποία αποσκοπεί στην διαμόρφωση ηγετών που θα διαθέτουν τόσο την απόλυτη γνώση (σοφία), όσο και την ηθική ακεραιότητα, ώστε να κυβερνήσουν δίκαια. Η εκπαίδευση αυτή στοχεύει στην ανάβαση της ψυχής από τον αισθητό κόσμο των σκιών (σπήλαιο) στον νοητό κόσμο των Ιδεών και, τέλος, στην θέαση της Ιδέας του Αγαθού. Περιελάμβανε δεκαετείς σπουδές στα μαθηματικά (από 20 έως 30 ετών), πέντε χρόνια μελέτη της διαλεκτικής, δεκαπέντε χρόνια πρακτικής άσκησης (ανάληψη στρατιωτικών και πολιτικών αξιωμάτων) και τέλος μετά τα πενήντα έτη «θέαση του Αγαθού». Άρα, ιδιαίτερα επίπονη η πορεία του «Φιλοσόφου-Βασιλέα». Βασικό στοιχείο θεωρώ ότι είναι η κατάκτηση της «γνώσης», εννοείται όχι της γνώσης που προσφέρει ένα λεξικό, ή η αναζήτηση στο διαδίκτυο, ή η τεχνητή νοημοσύνη.
Στον διάλογο «Πολιτικός», ο Πλάτων ορίζει την πολιτική ως «βασιλική συμπλοκή» (υφαντική). Ο πολιτικός δεν είναι αυτός που κάνει τα πάντα, αλλά αυτός που κατευθύνει. Γράφει συγκεκριμένα ότι: «Η επιστήμη που άρχει πάνω σε όλες… και υφαίνει τα πάντα με τον πιο σωστό τρόπο, αυτήν πρέπει να την προσαγορεύσουμε με το όνομα που έχει κοινό περιεχόμενο με το πράγμα: Πολιτική».
Στον διάλογο «Γοργίας», ο Πλάτων ασκεί κριτική στους πολιτικούς που απλώς κολακεύουν τον λαό (όπως ο Θεμιστοκλής, ή ο Περικλής), τονίζοντας ότι ο αληθινός πολιτικός πρέπει να κάνει τους πολίτες «δικαιότερους και καλύτερους».
Έτσι καταλήγοντας να επισημάνουμε ότι, ο Πλάτων στο έργο του «Νόμοι» παραδέχεται ότι αφού είναι δύσκολο να βρεθεί ο απόλυτος «Φιλόσοφος-Βασιλέας», η κυριαρχία του νόμου είναι η δεύτερη καλύτερη λύση. Εφαρμογή, λοιπόν των νόμων, οι οποίοι θα πρέπει να είναι ασφαλώς δίκαιοι και να μην μεροληπτούν. Βλέπουμε, με λίγα λόγια, ότι οι απόψεις του Πλάτωνα γύρω από την πολιτική και τον πολιτικό περιστρέφονται γύρω από την γνώση, καθώς και την ηθική υπόσταση του πολιτικού. Με τον Αριστοτέλη θα ασχοληθούμε στο επόμενο κείμενο.
