Μερικές φορές μιλάμε για τους πολίτες, σαν να ήταν κοπάδι. Πρέπει, λέμε, να «καθοδηγηθούν», να «πεισθούν», να «πειθαρχήσουν», να ακολουθήσουν εκείνους που γνωρίζουν καλύτερα. Κι όταν απογοητευόμαστε από την πολιτική, καταφεύγουμε συχνά στην αντίθετη, φαινομενικά, ιδέα: ίσως θα ήταν καλύτερα να μάς κυβερνούσαν οι ειδικοί. Πίσω όμως και από τις δύο σκέψεις κρύβεται ένα δύσκολο ερώτημα: τι ακριβώς είναι η πολιτική;
Ο Πλάτων αφιέρωσε έναν ολόκληρο διάλογο σε αυτό το ερώτημα και του έδωσε τον πιο απλό τίτλο που θα μπορούσε να δώσει: «Πολιτικός». Στον διάλογο εμφανίζεται αρχικά μία εικόνα που μάς είναι ακόμα οικεία: ο πολιτικός ως ποιμένας. Όπως ο βοσκός φροντίζει το κοπάδι του, έτσι φαίνεται ότι και ο άρχοντας φροντίζει τους ανθρώπους που κυβερνά. Ο Πλάτων, όμως, δεν μένει στην εικόνα του ποιμένα. Καθώς ο διάλογος προχωρεί, αποδεικνύεται όλο και δυσκολότερο να κατανοήσουμε την πολιτική σαν να επρόκειτο απλώς για την φροντίδα ενός ανθρώπινου κοπαδιού. Οι πολίτες δεν είναι κοπάδι. Ο βοσκός δεν χρειάζεται να πείσει τα πρόβατα για το πού πρέπει να πάνε, ούτε να συμφωνήσει μαζί τους για το τι είναι δίκαιο. Οι άνθρωποι όμως έχουν διαφορετικά συμφέροντα, αξίες και αντιλήψεις για το καλό. Διαφωνούν όχι μόνο για τα μέσα, αλλά και για τους σκοπούς. Και τότε το ερώτημα αλλάζει: πώς μπορούν άνθρωποι που διαφωνούν να ζήσουν μαζί;
Προς το τέλος του Πολιτικού εμφανίζεται ένα διαφορετικό παράδειγμα: η υφαντική. Στο 305e η πολιτική παρουσιάζεται ως η δύναμη που φροντίζει τα πράγματα της πόλης και «πάντα συνυφαίνουσαν ὀρθότατα», που τα συνυφαίνει όλα με τον ορθότερο τρόπο. Η ύφανση, επομένως, δεν είναι μία εικόνα που προσθέτουμε εμείς στον Πλάτωνα. Ανήκει στο ίδιο το τελικό επιχείρημα του διαλόγου.
Αλλά τι πρέπει να υφάνει ο πολιτικός; Εδώ ο Πλάτων κάνει μία παρατήρηση που αξίζει ιδιαίτερη προσοχή. Το πρόβλημα μιας κοινωνίας δεν είναι πάντοτε ότι συγκρούεται η αρετή με την κακία. Μπορούν να συγκρουστούν ακόμα και διαφορετικές αρετές. Χρησιμοποιεί ως χαρακτηριστικό παράδειγμα την ανδρεία και την σωφροσύνη: οι διαφορετικές διαθέσεις που συνδέονται με αυτές μπορούν να έρθουν σε σύγκρουση (Πολιτικός, 306a-308b).
Ο αποφασιστικός και τολμηρός άνθρωπος μπορεί να θεωρεί τον ήπιο αδύναμο, ή αναποφάσιστο, ενώ ο ήπιος και μετριοπαθής μπορεί να θεωρεί τον πρώτο επιθετικό, ή απερίσκεπτο. Όταν κάθε πλευρά απολυτοποιεί την δική της αρετή, αυτό που ήταν προτέρημα μπορεί να μετατραπεί σε πολιτικό πρόβλημα. Είναι σχετικά εύκολο να πούμε ότι η πολιτική πρέπει να επιλέγει το καλό αντί για το κακό. Το δύσκολο αρχίζει όταν βρίσκεται μπροστά σε διαφορετικά αγαθά και πρέπει να τα συνδέσει. Τι συμβαίνει, λοιπόν, όταν ένα πραγματικό αγαθό παρουσιάζεται σαν να ήταν ολόκληρο το αγαθό της πολιτείας;
Εδώ χρειάζεται ο υφαντής. Ο καλός υφαντής δεν προσπαθεί να κάνει όλα τα νήματα ίδια. Η τέχνη του βρίσκεται ακριβώς στο ότι γνωρίζει πώς να συνδέει διαφορετικά νήματα, ώστε να σχηματίσουν ένα ανθεκτικό ύφασμα. Έτσι και η πολιτική, στην τελική εικόνα του Πλάτωνα, καλείται να συνδέσει διαφορετικούς ανθρώπινους χαρακτήρες σε ένα κοινό πολιτικό σύνολο (Πολιτικός, 310e-311c).
Και εδώ μπορούμε να σταθούμε σε μία λέξη που χρησιμοποιούμε πολύ εύκολα στην πολιτική. Ενότητα δεν σημαίνει ομοιομορφία. Αν μεταφέρουμε την πλατωνική εικόνα στην δική μας εποχή, μπορούμε να αναρωτηθούμε μήπως μία πολιτική κοινότητα αποδεικνύει την ενότητά της όχι όταν εξαφανίζει την διαφωνία, αλλά όταν μπορεί να την φιλοξενεί χωρίς να διαλύεται. Αυτό δεν είναι μία απάντηση που δίνει ο Πλάτων για εμάς· είναι ένα ερώτημα που μπορούμε εμείς να θέσουμε με αφορμή τον Πλάτωνα.
Μπορούμε έτσι να εξετάσουμε την πολιτική από μία διαφορετική οπτική. Όταν μία πολιτική δύναμη κυβερνά, τι είδους πολιτικό ύφασμα αφήνει πίσω της; Μία κοινωνία ικανότερη να συνυπάρχει παρά τις διαφωνίες της, ή μία κοινωνία στην οποία κάθε πλευρά βλέπει την άλλη ως κάτι ξένο; Έναν κοινό χώρο μέσα στον οποίο μπορεί να υπάρξει διαφωνία, ή διαφορετικούς κόσμους που δυσκολεύονται ακόμα και να συνομιλήσουν; Το ερώτημα δεν μάς δίνει έτοιμη πολιτική απάντηση. Μάς καλεί, όμως, να εξετάσουμε μία διάσταση της πολιτικής που δεν αποτυπώνεται εύκολα σε αριθμούς και δείκτες: την κατάσταση του κοινού πολιτικού υφάσματος.
Η αποτελεσματικότητα έχει σημασία, όπως έχουν σημασία η οικονομία, η διοίκηση και η τεχνική γνώση. Καμία τους, όμως, δεν είναι από μόνη της πολιτική. Στον Πολιτικό, η πολιτική γνώση διακρίνεται από επιμέρους ειδικές τέχνες, όπως η στρατηγική, η ρητορική και η δικαστική και προσδιορίζει πότε και προς ποιον σκοπό πρέπει να ασκηθούν. Και εδώ ανοίγει ένα διαφορετικό ερώτημα: μήπως, τότε, θα ήταν καλύτερα να κυβερνούν οι ειδικοί; Αυτό όμως είναι μία άλλη συζήτηση.
Για την ώρα, αρκεί ίσως να κρατήσουμε την εικόνα του Πλάτωνα. Η πολιτική δεν είναι η τέχνη να επιβάλεις σε όλους το ίδιο νήμα. Είναι η τέχνη να δημιουργείς ένα κοινό ύφασμα από διαφορετικά νήματα. Γιατί οι πολίτες δεν είναι κοπάδι και η πολιτική ενότητα δεν είναι ομοιομορφία.
