Δεν πέρασε πολύς καιρός, από την πρώτη προβολή στους κινηματογράφους της Ελλάδας της κινηματογραφικής ταινίας «Καποδίστριας». Ο σκηνοθέτης, Γιάννης Σμαραγδής, δέχτηκε αρκετή κριτική, πριν ακόμα προβληθεί η ταινία στις κινηματογραφικές αίθουσες, για την «προσέγγιση» που έκανε στο πρόσωπο του Ιωάννη Καποδίστρια, του πρώτου κυβερνήτη του ελεύθερου ελληνικού κράτους.
Ο κινηματογράφος είναι η λεγόμενη «έβδομη τέχνη». Ως τέχνη απευθύνεται στον άνθρωπο και έχει στόχο να τον ψυχαγωγήσει. Η ψυχαγωγία είναι, η συμμετοχή του ανθρώπου στα ανώτερα έργα του ανθρώπινου πολιτισμού, που τον μορφώνει πνευματικά και αισθητικά και τον εξευγενίζει. Η τέχνη, επομένως, έχει σκοπό να «ανορθώσει» (πνευματικά και ηθικά) τον άνθρωπο. Ο κινηματογράφος, είναι ένα πανίσχυρο μέσο καλλιτεχνικής έκφρασης, που συνδυάζει οπτικά και ακουστικά στοιχεία. Ίσως είναι το πιο μαζικό λαϊκό είδος τέχνης, όπως ήταν το θέατρο για τους αρχαίους Έλληνες. Αλήθεια, πως θα αισθανόταν ο Ευριπίδης, ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής, αν ζούσαν στον 21ο αιώνα και έβλεπαν ότι σε μία κινηματογραφική ταινία που έχει ως «θέμα» το ταξίδι του Ομηρικού ήρωα, Οδυσσέα, από την Τροία προς την πατρίδα του, την Ιθάκη, την πιστή σύζυγο του ήρωα, Πηνελόπη, υποδύεται μία ηθοποιός με αφρικανική, ασιατική, ή αφροαμερικανική καταγωγή; Στην κινηματογραφική ταινία με τίτλο: «The Odyssey», η οποία θα προβληθεί τον Ιούλιο του 2026, ο σκηνοθέτης, σερ Κρίστοφερ Νόλαν, δεν έδωσε τον «ρόλο» της Πηνελόπης σε μία αφρικανή, ασιάτισσα, ή αφροαμερικανή, ηθοποιό. Έδωσε, ωστόσο, τον «ρόλο» της (ωραίας) Ελένης, στην Νιγηριανής καταγωγής ηθοποιό, βραβευμένης με το βραβείο Όσκαρ, Λουπίτα Νιόγκο.
Ο σερ Κρίστοφερ Νόλαν, είναι βρετανός σκηνοθέτης, σεναριογράφος και παραγωγός κινηματογραφικών ταινιών. Αναρωτιόμαστε πως θα αισθανόντουσαν οι Βρετανοί, αν ο Γιάννης Σμαραγδής, π.χ., έκανε μία ταινία για την εμβληματική βασίλισσα Βικτώρια της Αγγλίας (1819-1901) και έδινε τον ρόλο σε μία βραβευμένη ηθοποιό με ινδική καταγωγή. «Η βασίλισσα Βικτώρια είναι ιστορικό πρόσωπο, ενώ η «ωραία Ελένη» είναι πρόσωπο της ελληνικής μυθολογίας», θα πει κάποιος. Η μυθολογία δεν είναι ιστορία, βεβαίως, αλλά αποτελεί πολύ σημαντικό κομμάτι της ιστορίας ενός έθνους και στην προκειμένη περίπτωση του ελληνικού έθνους, το οποίο έχει χιλιάδες έτη ιστορικής πορείας.
Ο καλλιτέχνης είναι ελεύθερος να δημιουργεί. Οφείλει, όμως, να σέβεται τις αξίες του ανθρώπου και κάθε έθνους. Είμαστε σίγουροι πως ο σερ Κρίστοφερ Νόλαν, δεν θα έδινε σήμερα τον ρόλο της βασίλισσας Βικτώρια σε μία εξαιρετική ηθοποιό με ινδική καταγωγή, ούτε ο Γιάννης Σμαραγδής θα «έχριζε» μία αφρικανή, ασιάτισσα, ή αφροαμερικανή ηθοποιό, για να υποδυθεί την «ωραία Ελένη» σε μία κινηματογραφική ταινία με θέμα τα Ομηρικά έπη της «Ιλιάδας» και της «Οδύσσειας». Διότι, σύμφωνα με τον αρχαίο ελληνικό μύθο, η ωραία Ελένη ήταν κόρη του Δία, ή του Τυνδάρεω και της Λήδας και σύζυγος του Μενέλαου, του βασιλέα της Σπάρτης. Αδελφή της Κλυταιμνήστρας (συζύγου του αρχιστρατήγου των Ελλήνων στον πόλεμο της Τροίας, Αγαμέμνονα) και των διδύμων Κάστορα και Πολυδεύκη, που έγιναν εθνικοί ήρωες των Σπαρτιατών.
Ο κινηματογράφος είναι μυθοπλασία, επομένως οι δημιουργοί κινηματογραφικών ταινιών γνωρίζουν ότι πρέπει να σέβονται τους «μύθους». Κυρίως πρέπει να δείχνουν μεγάλο σεβασμό στα προηγούμενα έργα καλλιτεχνών, όπως είναι τα έπη που έγραψε ο Όμηρος. Πριν κάνει ένας σκηνοθέτης μία κινηματογραφική ταινία, η οποία αφορά ένα ιστορικό, ή μυθικό, πρόσωπο, όπως είναι ο Οδυσσέας, πρέπει να έχει μελετήσει το πρόσωπο αυτό, να γνωρίζει την ιστορία, ή τον μύθο, ώστε να αποφύγει τυχόν καίριες «παρεκκλίσεις».
Ο Γιάννης Σμαραγδής, δεν επέλεξε τυχαία τον ηθοποιό, Αντώνη Μυριαγκό, για να ενσαρκώσει τον «κινηματογραφικό» Ιωάννη Καποδίστρια. Μπορούσε να επιλέξει έναν (πολύ) πιο προβεβλημένο Έλληνα, ή και ξένο ηθοποιό. Ο σκηνοθέτης «είδε» στο πρόσωπο του συγκεκριμένου ηθοποιού, ότι είναι ο κατάλληλος για την δική του καλλιτεχνική «ματιά» στην παρουσίαση του ιστορικού πρώτου κυβερνήτη της Ελλάδας. Έχοντας την «ελευθερία» της επιλογής, επίσης, ο Γιάννης Σμαραγδής μπορούσε να αναθέσει τον ρόλο της Ρωξάνδρας Στούρτζα, της αγαπημένης του Ιωάννη Καποδίστρια, σε μία μαύρη ηθοποιό, γιατί θεωρεί πως θα αποδώσει τέλεια τον ρόλο αυτό. Η μυθοπλασία στον κινηματογράφο και γενικότερα η ελευθερία στην τέχνη, όμως, πρέπει να έχει όριο. Ο κινηματογράφος, όπως προαναφέραμε, έχει μεγάλη επίδραση στον άνθρωπο και τον παρακολουθεί μεγάλη μάζα ανθρώπων. Πολλοί θεατές δεν γνωρίζουν την ιστορία, ή τον μύθο. Και είναι λίγοι εκείνοι, που θα δούνε μία κινηματογραφική ταινία και μετά θα «ψάξουν» την ιστορία, ή τον μύθο. Αν στην ταινία «Καποδίστριας» παρουσιαζόταν ότι, ο Αντ. Μυριαγκός είχε ερωτική σχέση με μία μαύρη «Ρωξάνδρα», δεν αποκλείεται μία μερίδα του κοινού να πίστευε πως ο Ιωάννης Καποδίστριας ερωτεύτηκε μία γυναίκα με αφρικανική καταγωγή! Αυτή είναι η δύναμη που έχει ο κινηματογράφος. Και δεν έχουμε καμία ρατσιστική πρόθεση απέναντι στους ανθρώπους με άλλο χρώμα δέρματος, άλλης καταγωγής, ή θρησκεύματος.
Ο ηθοποιός, Γιάννης Νταλιάνης, έγραψε για την «ωραία Ελένη» στην κινηματογραφική ταινία «The Odyssey» ότι: «Αν μιλήσουμε για πιστότητα, θα πρέπει να είμαστε συνεπείς σε όλα τα επίπεδα. Για παράδειγμα, η Ελένη στην ταινία δεν μιλάει ελληνικά, αλλά αγγλικά, κάτι που από μόνο του αποδεικνύει ότι δεν πρόκειται για μία κυριολεκτική, ή ιστορικά ακριβή αναπαράσταση, αλλά για μία σύγχρονη καλλιτεχνική ανάγνωση ενός μυθολογικού υλικού. Η τέχνη δεν αναπαράγει, απλώς ερμηνεύει, μετασχηματίζει και συνομιλεί με την εποχή της».
Θα χρησιμοποιήσουμε, πάλι, την ταινία «Καποδίστριας», ως πολύ πρόσφατο παράδειγμα, για να σημειώσουμε ότι, οι ηθοποιοί που υποδύονται τους τσάρους της Ρωσίας δεν ομιλούν ρωσικά, ο καγκελάριος της Αυστρίας, Κλέμενς Βέντσελ Λόταρ φον Μέτερνιχ, δεν ομιλεί γερμανικά, οι Ελβετοί διπλωμάτες δεν ομιλούν στην γλώσσα τους κ.λπ. Δεν λέμε οι ηθοποιοί στην ταινία «The Odyssey», για να είναι «πιστοί» στους ρόλους που υποδύονται, να ομιλούν ελληνικά, ή να «απαγγέλουν» τους στίχους από την «Οδύσσεια» του Ομήρου. Αλλά, διάολε, δεν γίνεται την Ελένη, που είναι αδελφή της Κλυταιμνήστρας και σύζυγος του βασιλιά των Σπαρτιατών, Μενέλαου, να την παρουσιάζεις ως μαύρη για λόγους «καλλιτεχνικής ελευθερίας». Οι θεατές που βλέπουν μία κινηματογραφική ταινία, αμερικανικής παραγωγής π.χ., καταλαβαίνουν ότι οι ηθοποιοί δεν γίνεται να ομιλούν την ελληνική, ή την Ομηρική γλώσσα, αλλά θα προβληματιστούν όταν δούνε ότι η Ελένη, η Πηνελόπη, η Κίρκη, η Καλυψώ, είναι μαύρη. Διότι θα αναρωτηθούν, γιατί η Πηνελόπη, σύζυγος του Οδυσσέα, βασιλιά της Ιθάκης, δεν είναι μαύρη, αλλά η Ελένη, σύζυγος του Μενέλαου, είναι η μοναδική μαύρη ηθοποιός στην ταινία;
Όσον αφορά την δήλωση του Φοίβου Μπότση, νομικού, συγγραφέα, ειδικού σε θέματα πολιτικής του πολιτισμού, ότι: «Η μαγεία των Ομηρικών επών συνίσταται ακριβώς στην οικουμενικότητά τους. Το να εξανίσταται κανείς γιατί, τάχα, η απεικόνιση των ηρώων τους στην ταινία του Νόλαν δεν είναι ακριβής με όρους φυλετικής αναπαράστασης, λέει περισσότερα για το πόσο στενά έχουμε μάθει να φανταζόμαστε τα Ομηρικά έπη», θα κάνουμε το εξής σχόλιο. Πράγματι, τα Ομηρικά έπη έχουν «οικουμενικό» χαρακτήρα. Συγχρόνως, όμως, είναι πολύ σημαντικό κομμάτι της ελληνικής πολιτιστικής παράδοσης, την οποία οφείλουν να σέβονται οι Έλληνες και οι ξένοι καλλιτέχνες. Δεν έχουμε πρόβλημα με την ελευθερία της έκφρασης των καλλιτεχνών, αλλά δεν δεχόμαστε την αυθαιρεσία που γίνεται «εις το όνομα» της ελευθερίας αυτής, από ορισμένους καλλιτέχνες. Ναι, είναι αυθαιρεσία, να παρουσιάζεται ο Οδυσσέας, η Πηνελόπη, η Ελένη, σε μία κινηματογραφική ταινία με θέμα ένα από τα δύο μεγαλύτερα Ομηρικά έπη, ως αφρικανικής καταγωγής.
Στην ιστορία του διεθνούς κινηματογράφου, έγιναν κι άλλες ταινίες με θέμα την «Οδύσσεια» του Ομήρου. Από την 44λεπτη βωβή ταινία του Τζουζέπε ντε Λιγκουόρο, «L’Odissea», το μακρινό 1911, την κλασική ιταλική παραγωγή «Ulisse» του 1954, με τον Κερκ Ντάγκλας στον ρόλο του Οδυσσέα και την Σιλβάνα Μάνγκανο ως Πηνελόπη/Κίρκη, έως το 2024, με την ταινία «The Return», με τον Ρέιφ Φάινς στον ρόλο του Οδυσσέα και την Ζιλιέτ Μπινός ως Πηνελόπη. Οι σκηνοθέτες των ταινιών αυτών είχαν άλλη «προσέγγιση» στο Ομηρικό έπος, αναλόγως με την εποχή που έκαναν την ταινία. Προσπάθησαν να σεβαστούν τον ελληνικό μύθο, γιατί μέσα από μία τέτοια ταινία προβάλλεται στον κόσμο ο ελληνικός πολιτισμός. Κι αν ο Όμηρος ήθελε να αναδείξει στα έπη που έγραψε, τον σεβασμό στην διαφορετικότητα, στην πολύπολιτισμικότητα και την καταδίκη στον ρατσισμό και την ξενοφοβία, θα έκανε ξεχωριστή περιγραφή της διαφορετικής καταγωγής της Ελένης, διότι οι αρχαίοι Έλληνες έδιναν υψηλή σημασία στην καταγωγή των θεών, των ηρώων και των βασιλέων τους. Εμείς είμαστε υπερήφανοι, που οι ξένοι αναδεικνύουν την ελληνική ιστορία και τον ελληνικό πολιτισμό και περισσότερο όταν το κάνουν με σεβασμό στην Ελλάδα και τους Έλληνες.
